دانلود پایان نامه

جمع بندی ادله: ۶۰
فصل چهارم: کاربرد حیله در عبادات ۶۱
گفتار اول : قلمرو کاربرد حیله در فروعات فقهی ۶۲
الف) توقیفی بودن احکام: ۶۳
ب) توقیفی بودن عبادات: ۶۴
گفتار دوم: تطبیقات کاربرد حیله در ابواب عبادات ۶۶
۱ـ حیله در باب طهارات ثلاث: ۶۶
۲ـ اخذ اجرت بر انجام عبادت: ۷۱
۳ـ سفر برای فرار از روزه ۷۵
۴ـ سفر برای اسقاط کفاره افطار عمدی ۷۸
۵ـ حیله برای اسقاط زکات یا کاستن مقدار آن ۸۲
فهرست منابع: ۸۸

فصل اول: کلیات

۱ـ بیان‌مسئله:
حیله‌ها و چاره‌جویی‌های شرعی یا برای دستیابی به مطلوب حلال و نیافتادن در حرام بکار برده می‌شوند و یا برای امتثال اوامر و نواهی الهی بدون سختی و مشقت بکار می‌رود. در باب ربا فراوان به این بحث پرداخته شده است اما حیله‌های شرعی اختصاص به این باب ندارد بلکه در ابواب مختلف فقهی از جمله نکاح ، طلاق، شفعه، محرمیت، قضا و عبادات نیز مطرح شده است .این پایان نامه به بررسی کاربرد حیله‌ها و چاره‌جویی‌های شرعی در مبحث عبادات با نگاهی تطبیقی می‌پردازد.
مکلفین عموما در امتثال اوامر الهی خصوصا عبادات به سه گروه تقسیم می‌شوند: گروهی اوامر و نواهی الهی را تمام و کمال و آنطور که دستور داده شده امتثال می‌نمایند، گروهی اصلا درصدد امتثال اوامر الهی نیستند اما گروه سوم درصدد امتثال اوامر الهی بوده اما این اوامر و نواهی گاهی برایشان ایجاد سختی و مشقت می‌نماید اما نه مشقتی که بتوانند با قاعده لاحرج و اضطرار و امثالها ذمه خود را از آن تکلیف بری نمایند لذا از راه‌های دیگر که ما به آن حیله یا چاره‌جویی‌های شرعی می‌گوییم امتثال این تکالیف را برای خود آسان تر می‌نمایند. می‌خواهیم بدانیم آیا توسل جستن به چنین راه‌هایی در تکالیف عبادی جایز است یا خیر.
نویسندگان و فقیهان زیادی به بررسی بحث حیله‌های شرعی پرداخته‌اند اما تنها تعداد اندکی از این فقها و نویسندگان به بررسی این بحث در باب عبادات پرداخته‌اند و همین تعداد اندک نیز یا به تمام مسائل این باب نپرداخته‌اند یا اینکه نگاهی تطبیقی نداشته بلکه با روش یک مذهب مباحث را پیش برده اند ، لذا جای خالی این بحث مرا بر آن داشت تا تحقیق پایانی خود در مقطع ارشد را به این موضوع اختصاص دهم.
۲ـ سوابق تحقیق:
– حیله‌های‌شرعی و چاره‌جویی‌های صحیح؛ نوشته آیت الله ناصر مکارم شیرازی؛ در این کتاب انواع حیله‌های شرعی و راه‌های مشروع کردن این حیله‌ها مورد بحث قرار گرفته است.کتاب به یک مقدمه و ده مساله مستقل تقسیم شده است. نویسنده در مقدمه به بررسی معنا و اقسام حیل شرعی پرداخته و نظر فقهای شیعه و اهل سنت پیرامون حیل شرعی را مطرح می نماید و در هر یک از مسائل که بصورت یک فصل مستقل مطرح شده اند پس از بیان مسئله وذکر ادله فقهی موافقان و مخالفان در آخر مطالب را جمع بندی نموده و نظر خویش را ارائه می نمایند. نویسنده در بیان ادله برخی از مسائل تنها نظر فقهای امامیه را مطرح نموده اند و اهتمامی به نقل نظر فقهای عامه نداشته اند.
در این تحقیق تلاش می شود علاوه بر بیان مسائل بیشتری که در آنها کاربرد حیله های شرعی محل بحث است به نقل و بررسی نظر و ادله فقهای عامه نیز پرداخته شود.
– بررسی طرق فرار از ربا؛نوشته آیت الله ناصر مکارم شیرازی؛ این کتاب همچنان که از عنوانش پیداست بیشتر حول مبحث ربا است اما از آنجا که به بررسی حیل شرعی پرداخته از این کتاب استفاده کردیم.مطالب اصلی به هفت فصل تقسیم شده و مباحث به شیوه تحلیلی و استدلالی ارائه شده است. نویسنده پس از تبیین ضرورت بحث از حیله های ربا به انواع حیله ها و نظر فقها در این زمینه پرداخته سپس ادله آنها را بررسی نموده است و در انتهای کتاب پس از تحلیل آراء، نظر و فتوای خویش را مطرح می نماید.
– حیله های شرعی ناسازگار با فلسفه فقه؛ محمد عبدالوهاب بحیری، ترجمه حسین صابری؛ این کتاب در پی پاسخگویی به این سوال است که آیا با توسل به اطلاق یا عموم دلیل لفظی و یا سکوت شارع در یک مساله می توان کاری کرد که با روح تشریع حکم آن مساله ناسازگار باشد.مؤلف در این کتاب پس از بیان مقدماتی درباره حیله و معنای آن ، معیار شناخت حیله جایز و غیر جایز، اقسام واحکام حیله به متن بحث وارد شده و بیشتر حول محور حیله های حرام مباحثش را مطرح می کند. وی ادله حرمت و نمونه های حرام را گردآورده و مترجم نیز در ذیل هر کدام به تناسب دیدگاه فقیهان را بیان کرده و کتاب شکلی مقارنی- تحلیلی به خود گرفته است. نویسنده در بیان ادله از آیات و روایات بسیار کمک گرفته و پس از ذکر هر کدام ابتدا شرح مختصری بر مراد آن آیه یا روایت داده سپس شاهد آیه و روایت را مطرح می نماید.
کتاب از سه بخش تشکیل شده که بخش اول آن را درآمد تشکیل داده که مشتمل بر سه فصل(معنا شناسی- معیار- اقسام و احکام) است. بخش دوم و سوم متن کتاب را دربردارند که بخش دوم حیله هایی که با اهداف شرع تناقض دارند را بررسی می نماید و شامل ۸ فصل است و بخش سوم نیز حیله هایی که با اهداف شرع تناقض ندارد را بررسی می کند و شامل ۴ فصل است. در فصل پایانی نویسنده معیار شناخت هدف شارع را می شناساند.
غیر از این کتبی که در این مختصر معرفی شدند در فقه عامه، بخاری در صحیح خود بابی برای حیل گشوده و درباره حرمت آن سخن گفته است، ابن قیم در دو کتاب اعلام الموقعین عن رب العالمین و اغاثه اللهفان من مصاید الشیطان حیله را حرام دانسته و بر مرتکبین آن خر
ده گرفته است، ابن تیمیه درباره ابطال حیله تحلیل کتاب مستقلی با عنوان اقامهالدلیل علی ابطال التحلیل نگاشته، ابو اسحاق شاطبی در کتاب الموافقات بحث کوتاهی درباره حیله داشته که این بحث مختصر را شیخ عبدالله دراز شرح داده است، همچنین کتابی در باب جواز حیله به ابوحنیفه نسبت داده شده که متاسفانه به دست این جانب نرسیده است؛ در فقه شیعه نیز در منابع اصلی و مهم امامیه همچون (من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق- الخلاف و المبسوط شیخ طوسی- شرایع الاسلام محقق حلی- تذکره الفقهاء علامه حلی- مفاتیح الشرایع فیض کاشانی- الحدائق الناظره شیخ یوسف بحرانی و بسیاری کتب دیگر )بحث حیله در خلال مباحثی چون زکات، بیع، نکاح، شفعه، قرض، طلاق، عهد، نذر و سوگند مطرح شده اما برخلاف کتب عامه مباحث حول محور حیله های جایز می باشد.
امروزه نیز در میان مقالات علمی- پژوهشی نویسندگانی به این بحث پرداخته اند برای نمونه،حیله های شرعی در حوزه مذهب های فقهی نوشته حسین غیب غلامی هرساوی در مجله کاوشی نو در فقه اسلامی یا حیله های شرعی در دیدگاه مذاهب نوشته حسین صابری در مجله مشکوه و غیره.
اما آنچه در این منابع مطرح شده یا تک مذهبی بوده و تنها نظرات یک مذهب مورد بررسی قرار گرفته و یا مطالب جامع مصادیق نبوده و یا اصلا بحث عبادات داخل در مباحث مطروحه نبوده لذا بر آن شدم تا بر مشروعیت کاربرد حیله در مبحث عبادات بانگاهی تطبیقی تحقیق نمایم.
۳ـ پرسشهای اصلی و فرعی تحقیق:
– آیا در امتثال برخی عبادات می توان از حیله ها و چاره جویی های شرعی استفاده کرد؟
– دلایل کسانی که اصل بکار گیری حیله های شرعی را جایز می دانند چیست؟
– دلایل کسانی که اصل بکار گیری حیله های شرعی را جایز نمی دانند چیست؟
– در بحث عبادات کاربرد حیله های شرعی چه تطبیقاتی دارد؟
۴ـ فرضیه ها:
– کاربرد حیله های شرعی در مبحث عبادات در پاره ای از موارد مشروع و در پاره ای از موارد غیر مشروع است.
– در قرآن و روایات و سیره متشرعه دلیل هایی برای جواز استفاده از حیله های شرعی می توان یافت.
– کسانی که استفاده از حیله های شرعی را حرام می دانند قائل اند حیله بکار بردن در امتثال اوامر و نواهی الهی با فلسفه تکالیف و بحث عبودیت تعارض دارد.
– حیله های شرعی در مبحث عبادات در بحث های طهارات ثلاث ، نماز ، روزه، خمس ، زکاه و برخی عبادات دیگر کاربرد دارد.
۵ـ هدف تحقیق:
هدف از این تحقیق پی بردن به ادله ای متقن است که مشروعیت کاربرد حیله در مباحث عبادات را بیان میکند و به دیگر سخن اثبات مشروعیت این کاربرد.
۶ـ اهمیت تحقیق:
بحث حیله ها و چاره جویی های شرعی از جمله مباحثی است که ابواب متعددی از علم فقه با آن در ارتباط است و به جهت آنکه مسائل مربوط به این بحث از مسائل مستحدثه و مورد ابتلای مسلمانان است لذا پرداختن به آن از دید فقهای عامه و امامیه پنهان نمانده اما بیشتر فقیهان در بررسی های خود به مباحث معاملات و ایقاعات پرداخته اند و از مباحث عبادات سخنی مطرح نکرده اند و جای بررسی مشروعیت کاربرد حیله ها و چاره جویی های شرعی در مبحث عبادات خالی مانده ؛ خصوصا اینکه این بحث با امتثال و عدم امتثال عبادات ارتباط دارد و امتثال تکالیف عبادی از دغدغه های مسلمانان و فقهای ایشان است.
۷ـ فایده تحقیق:
در جامعه مسلمین گروهی از مسلمانان به جهت سختی امتثال برخی عبادات میل به امتثال آن عبادات را ندارند و در پی راهی هستند که بتوانند از زیر بار این تکالیف شانه خالی کنند اما در صورتی که امتثال این عبادات ساده تر شود یا راه های امتثال متعدد شود به گونه ای که انتخاب راه ساده تر برای امتثال ممکن باشد تمایل به امتثال عبادات در میان مسلمانان بیشتر می شود، در صورتی که این تحقیق بتواند مشروعیت کاربرد حیله را در مبحث عبادات ثابت کند به راه های امتثال دیگری در عبادات دست می یابیم که امتثال عبادات را راحت تر کرده و تمایل به امتثال عبادات در جامعه مسلمین بیشتر خواهد شد.
۸ـ تعریف مفاهیم و متغییرهای تحقیق:
حیله در لغت به معنای دگرگونی و تغییر است اما به مرور زمان در معنای «رسیدن به یک مساله از راه اسباب و علل خفیه و پنهانی» یا همان چاره جویی بکار برده شده است. چاره جویی گاه از طریق اسباب مثبت و پسندیده است و گاه از طریق اسباب ممنوع و منفی است .
۹ـ روش کار:
الف) نوع روش تحقیق:
این پژوهش بنیادی است زیرا درصدد اثبات مشروعیت کاربرد حیله در بحث عبادات است و از آنجا که مشروعیت این کاربرد در مباحثی چون معاملات و نکاح ثابت شده است این پژوهش می خواهد این مشروعیت را توسعه داده و بحث عبادات را نیز در آن داخل کند.
این پژوهش تحلیلی است زیرا برای اثبات مشروعیت کاربرد حیله در بحث عبادات پس از بیان ادله هر یک از موافقان یا مخالفان مشروعیت ادله ایشان را نقد و بررسی نموده و پس از تطبیق ادله ، نظر نهایی را با دلیل بیان می کنیم.
ب) روش گردآوری مطالب: روش گردآوری مطالب کتابخانه ای است.
پ ) ابزارگردآوری اطلاعات(پرسشنامه،مشاهده،آزمون،فیش،جدول،بانک‌های اطلاعاتی و شبکه‌های رایانه‌ای و ماهواره‌ای و غیره) : در این تحقیق علاوه بر کتب از بانکهای اطلاعاتی و سایت های اینترنتی استفاده شده است.
۱۰ـ ساختار تحقیق:
این تحقیق از چهار فصل تشکیل شده است که فصل اول آن را کلیات تحقیق دربرمی گیرد. فصل دوم با عنوان موضوع شناسی شامل دو گفتار است، در گفتار اول به معرفی حیله پرداخته و ضمن بیان تعاریف
لغوی و اصطلاحی ، اقسام حیله، تاریخچه کاربرد حیله و موارد مختلف کاربرد حیله در فروعات فقهی مطرح می شود، در گفتار دوم به بیان نظریات فقهای شیعه و سنی درباره کاربرد حیله در فروعات فقهی می پردازد.
فصل سوم که مبانی فقهی حیله نام دارد نیز شامل دو گفتار می باشد؛ گفتار اول به بررسی دلایل موافقین کاربرد حیله در فروعات فقهی پرداخته و در گفتار دوم دلایل مخالفین کاربرد حیله بیان و بررسی می شوند و پس از تحلیل هر یک از ادله در ضمن جمع بندی ادله نظر محقق ارائه می شود.
فصل چهارم که کاربرد حیله در عبادات نام دارد بخش تطبیقی این تحقیق را شامل می شود. این فصل نیز شامل دو گفتار است که در گفتار اول محدوده و قلمرو کاربرد حیله در فقه بررسی میشود و سپس به بررسی کاربرد حیله در مبحث عبادات پرداخته می شود و در گفتار دوم با بیان مواردی از کاربرد حیله در مبحث عبادات و تحلیل این موارد مشروعیت کاربرد برخی از حیله ها در مبحث عبادات ثابت می گردد.

مطلب مشابه :  پایان نامه ارشد با موضوعدوره قاجار، دارالفنون، نقاشی قاجار

فصل دوم: موضوع شناسی


دیدگاهتان را بنویسید