پایان نامه - مقاله و پروژه

جستجوی مقالات فارسی – انعکاس واقعیت های اجتماعی، فرهنگی و محیطی در آینه غزلیات حافظ- قسمت ۶۰

(۷ ، ۳۵۶ )
این بدان معنا نیست که حافظ درصدد بیان فلسفههای اعتقادی ایران باستان است، بلکه این ابیات نشان دهندهی آشنایی و توجه ذهنی حافظ به این رنگ و زمینه است(امامی،۱۳۸۷ :۷۹ ).
زردشتی گری
دیوان حافظ مالامال از مغ، مغان و مغبچه و عناصر به جای مانده از ایران کهن است که حافظ به هنرمندی از آنها بهره میگیرد:
به باغ تازه کن آیین زردشتی کنون که لاله برافروخت آتش نمرود
(۸ ، ۲۱۹ )
قدم منه به خرابات جز به شرط ادب که سالکنان درش محرمان پادشهاند
(۸ ،۲۰۱ )
بسآمدترین ( پر بردترین ) واژه و اصطلاح در این رده که حافظ به کار گرفته است، واژۀ مغ « مجوس ، مغ ، روحانی زردشتی » میباشد. معمولا این واژه بصورت جمع و در ترکیبات مشتق از آن بکار گرفته شده است. مانند پیر مغان در نمونه های زیر:
به می سجّاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید که سالک بی خبر نبود ز راه و رسم منزل ها
( ۴ ، ۱ )
یا :
از آستان پیر مغان سر چرا کشیم دولت در آن سرا و ، گشایش در آن است
( ۴ ، ۳۹ )
و همچنین دیر مغان « صومعه و خانگاه مغها » در غزلهای:
دلم ز صومعه بگرفت و خرقۀ سالوس کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا ؟
( ۲ ، ۲ )
زاهد ایمن مشو از بازی غیرت ، زنهار که ره از صومعه تا دیر مغان ، این همه نیست
( ۷ ، ۷۴ )
نکته قابل توجه اینکه حافظ گرچه این اصطلاحات را در رابطه با می فروشی به همان شیوۀ مرسوم در شعر فارسی به کار برده است. با این حال ارتباط و اشاره به مفهوم اصلی کاملا فراموش نشده است. چنانچه در بیت زیر شاهد آنیم:
از آن به دیر مغانم عزیز می دارند که آتشی که نمیرد ، همیشه در دل ماست
( ۸ ، ۲۲ )
ارتباط بین استعارۀ شاعرانه برای میخانه و کیفیت معنوی شعر بوسیلۀ اشارۀ ضمنی به پرستش آتش که به نظر مسلمانان صفت مشخصۀ مزدائیان است برقرار گردیده است. تنها نمونۀ مستقیم به دین زردشت و آتشکده در دو بیت زیر به کار رفته است:
سینه گو شعلۀ آتشکدۀ فارس بکش دیده گو آب رخ دجلۀ بغداد ببر
( ۴ ، ۲۵۰ )
به باغ ، تازه کن آیین دین زردشتی کنون که لاله برافروخت آتش نمرود
( ۷ ، ۲۱۹ )
و در این جا سخن از داستان قرآنی گذر از آتش توسط حضرت ابراهیم میکند. در این بیت حافظ «زردشت» را ابراهیم خلیل دانسته که در آتش نمرود خواستند بسوزانند.
باورداشت های ایرانیان از عنصر آتش، جدا از محیط طبیعی و اجتماعی و تاریخی آنان نیست. ریشهی این باورها را میتوان در اسطورههای ایرانی جستجو کرد. اساطیر نمایندۀ تداوم زندگی فرهنگی یک ملت و به نوعی تاریخ آن است.
آئین مهر
آیین مهر که با خدای خورشید، پیمان، عدالت، مهر و دوستی ارتباط دارد به باور همگان پیشینهای کهنتر از آیین زرتشتی در ایران دارد و در اوایل حضور نهضت خداپرستی زرتشتی این آیین تبدیل به آیین ناپسند و زیرزمینی شد تا مدتها بعد مهر به صورت ایزدی درخدمت اهورامزدا قرار گرفت و گوشههایی از این آیین به یشتهای زردتشت افزوده شد.
این آیین بر آیین زرتشتی ایرانیان نیز تاثیر زیادی گذاشت و رسوم مهرپرستی در لوای آیین زرتشتی در ایران اجرا میشد. یکی از مسایل اصلی این آیین مراحل هفت گانه سیر و سلوک است : « کلاغ » مقام خدمتگزاران است. «عروس یا همسر»، کنایه از ازدواج عرفانی با مهراست.« سرباز»، در این مرحله فرد، جزو رزمندگان است.« مشیر » مقام مقربٌان است، فرمانداران از این گام انتخاب میشدند. « پارسا » مقام آزادگی و دلیری است. انتخاب استانداران از این گام صورت میگرفت.« پیک خورشید یا مهر پیما » مقام اطمینان است، فرمانروای کل و اعضای مجلس مهستان را از این گام بر میگزیدند. پدر یا پیر استاد مقدس و نمایند ۀ مهر بر روی زمین است، تنها زرتشت، کیخسرو کیانی و جمشید پیشدادی به این مقام رسیده اند(طاهری، ۱۳۹۴ ).
مهرپرستی آیینی مردگرا بود، آنکه میخواست به سلک مهریان درآید باید از آزمایشهای بسیاری سربلند بیرون میآمد. نوچه را ابتدا به مهیار میسپاردند و او مطالبی را به نو آموز آموزش میداد، نوآموز ابتدا باید قسم میخورد که اسرار را بر هیچ کس فاش نکند.
به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات بخواست جام می و گفت راز پوشیدن
(۳ ، ۳۹۳ )
بعد او را خالکوبی میکردند (دست و پیشانی ) تا به عنوان برادر و یار دیگر مهریان شناخته شود. قبل از خالکوبی آزمایشهای زیادی انجام میشد(همان).
عباراتی نظیر«خرابات »، «مغ » و «مغبچه » اختصاصی شعر حافظاند. مغبچه در آیین مهر همان نوچه یا مرید است که در طریق سلوک گام گذاشته و باید از هفت وادی تحت نظر پیر مغان عبور کند.
در خرابات مغان نور خدا میبینم این عجب بین که چه نوری زکجا میبینم
(۱ ، ۳۵۷ )
خرُابات که به معنای خورآباد یا خانه خورشید است و این نامی است که برای پرستشگاههای میترائی به کار میرفته است. حافظ در غزل زیر به دو اصطلاح ویژه آئین مهر یعنی رقم مهر و پیک جهان پیما اشاره میکند:

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.